گلشن چهارم : سياست علوي

اصلاحات از ديدگاه امام علي(ع)

پيش‌زمينه‏ی اصلاحات

تاريخ شاهد نهضت‌هاي اصلاح‌نما و مفسدانه نيز بوده است؛ براي نمونه، مي‌توان به جنبش بابك خرم دين و نهضت وهابيت محمدبن عبدالوهاب كه با قتل و غارت مردم بي‌گناه همراه بود؛ اصلاحات ارضي و انقلاب سفيد پهلوي دوم، اصلاح طلبي بوريس‌يلتسين با حمله‌هاي ناجوان‌مردانه به مردم مظلوم چچن؛ اصلاحات مـيـرزا مـلـكم خان در ايـران و سـر سـيد احمدخان هندي در هندوستان با غرب‌زدگي مطلق، اشاره كرد.

چيستي اصلاح طلبي

متعلق اصلاح در قرآن، رابطه‌ي ميان دو فرد (اصلاح ذات البين)، محيط خانوادگي و محيط اجتماعي است:

اصلاحات در زمين: «...و در زمين بعد از آن كه اصلاح شده است، فساد نكنيد. اين براي شما بهتر است اگر با ايمان هستيد».[2] «و در زمين پس از اصلاح آن فساد نكنيد، و او را با بيم و اميد بخوانيد؛ زيرا رحمت خدا به نيكوكاران نزديك است».[3]

منافقان و اصلاحات مفسدانه: «و هنگامي كه به آنان گفته شود: در زمين فساد نكنيد، مي‌گويند ما فقط اصلاح كننده‌ايم، آگاه باشيد اينان همان مفسدانند ولي نمي‌فهمند».[5]

بهبود خواهي، از نظر كلي، در برابر ارتجاع و محافظه‌كاري از سويي، و انقلاب‌خواهي از سوي ديگر قرار مي‌گيرد. [6] اصلاح ديني، جنبش مذهبي در اروپاي غربي در قرن شانزدهم به عنوان نهضتي براي اصلاح مذهب كاتوليك شروع شد و به نهضت پروتستان انجاميد.[7]

در برابر ارتجاع يا گذشته‌گرايي، محافظه‌كاري، بهبود خواهي و انقلاب خواهي قرار مي‌گيرد. [12]

مردم‌باوري (Populism)، بزرگ‌داشت مفهوم مردم يا خلق است تا حد مفهومي مقدس و باور به اين كه هدف‌هاي سياسي را بايد به خواست و نيروي مردم، جدا از حزب‌ها و نهادهاي موجود پيش برد. مردم‌باورها خواست مردم را عين حق و اخلاق مي‌دانند و اين خواست را برتر از همه‌ي سنجه‌ها و ساز و كارها (مكانيسم‌ها)ي اجتماعي مي‌شناسند و بر آنند كه مي‌بايد ميان مردم و حكومت رابطه‌ي مستقيم وجود داشته باشد. [14]

گرچه در اصلاحات، تغيير زندگي اجتماعي با روش ملايم و مسالمت‌آميز قيد شده است، ولي در اين كه آيا اصلاحات در صدد تغييرات مبنايي و بنيادي و زير بنايي است يا اين كه تحولات رو بنايي و سطحي را در نظر دارد، در تعاريف، اختلاف ديده مي‌شود. برخي از اصلاح‌طلبان خواهان تغييرات زيربنايي هستند؛ يعني در اين هدف با انقلابيون، تمايزي ندارند ولي تنها در روش جدا مي‌شوند و روش تدريجي و مسالمت آميز را بر روش دفعي و قهرآميز ترجيح مي‌دهند و عده‌اي نيز طالب تغييرات سطحي و روبنايي هستند.

عصر حاضر در امر اصلاحات با پرسش‌هاي متعددي روبه‌روست. در درس آموزي از مكتب اميرالمؤمنين به ناچار بايد به اين پرسش‌ها دقت عميقي بكنيم؛ براي نمونه، مي‌توان پرسش‌هاي ذيل را مطرح ساخت:

 آيا حضرت اميرالمؤمنين‏(ع) اصولاً به تغييرات اجتماعي معتقد بوده است يا ترقي اجتماعي و نوآوري را برنمي‏تابيد؟

 روش مسالمت‏آميز را به كار مي‏گرفت يا از روش قهرآميز نيز بهره مي‏برد؟

 آيا اصلاحات را تنها در عرصه‏ي اجتماعيات مي‏پذيرد يا امور فردي و اخلاقي و معنوي را نيز نيازمند اصلاحات مي‏داند؟

 آيا اصلاحات فرهنگي را مقدم مي‏داند يا اصلاحات اقتصادي و سياسي را؟

 آيا حضرت علي‏(ع) اصلاحات قانون را نيز مي‏پذيرد يا تنها اصلاحات را در عرصه‏ي اجراييات و مجريان مطرح مي‏كند؟

وظايف اصلاح‏گران از ديدگاه امام علي‏(ع)

1. جدا كردن فساد از اصلاح  اصلاح گرايان بايد توجه داشته باشند، فساد و اصلاح جمع ناپذيرند. و آنان كه در صدد اصلاح جامعه هستند، نبايد در زوايايي از برنامه‏ها و مراحل اجرايي فساد انديشي كنند كه «لا صلاح مع افساد»[16].

2. مشورت با مشاوران امين  در اصلاحات فردي و اجتماعي بايد با مشاوران امين مشورت كرد. «صلاح الرأي بنصح المستشير»[17] البته از ميان مشاوران امين، مشورت با دانشمندان در امر اصلاحات اولويت دارد. حضرت علي‏(ع) در اين زمينه مي‏فرمايد: با دانشمندان زياد به گفت و گو بنشين و با حكما و انديشمندان نيز بسيار به بحث بپرداز. اين گفت و گو و بحث‏ها بايد درباره‏ي اموري باشد كه به وسيله‏ي آن وضع كشورت را اصلاح مي‏كند[18].

3. اصلاح فردي  مصلحان اجتماعي قبل از هر چيز بايد به فكر اصلاح فردي خويش باشند؛ زيرا كسي كه از اصلاح نفس خويش ناتوان باشد، از اصلاح امور اجتماعي ناتوان‏تر است؛ «اَعْجَزُ النَّاسِ مَنْ عَجَزَ عَنِ اصْلاح نَفسه» و «كَيفَ يَصلح غَيره مَن لا يَصلح نَفسه». حضرت علي‏(ع) در كنار توصيه به اصلاح فردي، راه كارها و موانع اين ارزش انساني را بيان مي‏كند:

 هم نشيني و مصاحبت با صاحبان خِرَد: «اكثر الصواب و الصلاح في صحبة اولي النهي و الالباب».

 كسب علوم اصلاح زا: «خير العلم ما اصلحت به رشادك. الزم العلم بك عادّ لك علي صلاح دينك و ابان لك عن فساد خير العلم باصلاحك».

 زهد و پرهيز از مطامع دنيوي و غفلت از خدا: «الزهد مفتاح الصلاح».

 تعقل ورزي: «بالعقل صلاح كل امر».

4. اصلاح نيت‏ها  مفاسد و كمبودهاي اجتماعي به نوع رفتار و اعمال افراد جامعه بر مي‏گردد. بر اين اساس اصلاح جامعه به اصلاح وضعيت نفساني و رواني و اخلاقي افراد جامعه بستگي دارد. و اين نوع اصلاحات نيز با تصحيح نيت‏ها و انگيزه‏ها تحقق پذير است. امام مصلحان در اين زمينه مي‏فرمايد: «و اگر مردم آن‏گاه كه بلاها نازل مي‏شود و نعمت‏ها را از آن‌ها سلب مي‏كند، با صدق نيّت در پيش گاه خداوند تضرع كنند و با قلب‏هاي پرمحبّت نسبت به پروردگار از او درخواست (عفو و كمك) نمايند، مسلماً آن‌چه از دستشان رفته است باز خواهد گشت و هر مفسده‏اي را برايشان اصلاح خواهد نمود«.[19]

 5. تقديم اصلاح ديني و معنوي  اصلاح ديني و معنوي نيز نزد اميرمؤمنان از اولويت بيش‏تري برخوردار است. حضرت در اين باره مي‏فرمايد: «مردم چيزي از امور دينشان را براي اصلاح دنيايشان ترك نمي‏كنند مگر اين كه خداوند آنان را دچار امري زيان بارتر از آن خواهد كرد«.[20]

 «وَ لَا تُصْلِحْ دُنْيَاكَ بِمَحْقِ دِينِكَ«؛ [21] دنياي خود را با نابودي دينت آباد مكن.

 و نيز مي‏فرمايد: كسي كه ميان خود و خدا را اصلاح كند، خداوند ميان او و مردم را اصلاح خواهد نمود و كسي كه امر آخرتش را اصلاح كند، خدا امر دنيايش را اصلاح خواهد كرد و كسي كه از درون جانش واعظي داشته باشد، خداوند حافظي براي او قرار خواهد داد«[23]. حضرت از بين بردن زاد و توشه و تباه ساختن معاد را از مصاديق بارز فساد مي‏داند. [24] و از سخنان و كردارهايي كه باعث فساد دين و آخرتند، پرهيز مي‏دهد.[25] بر اين اساس، اجتهاد و تلاش را در اصلاح معاد توصيه مي‏كند[26] و اطاعت الهي را كليد تمام گره‏ها و صلاح تمام فسادها معرفي مي‏نمايد.[27]

 7. اصلاح همراه با عفو و مدارا  حضرت علي‏(ع)، اصلاح همراه با عفو و مدارا را از وظايف حكومت مي‏داند و حق مردم نيازمند مي‏داند كه حاكمان به صلاح آنان رسيدگي كنند. امام‏(ع) مي‏فرمايد: هر يك از نيازمندان به مقدار اصلاح كارشان بر والي حق دارند و هرگز والي از اداي آن‌چه خداوند او را ملزم به آن ساخته خارج نخواهد شد جز با اهتمام و استعانت از خداوند و مهيا ساختن خود بر ملازمت حق و شكيبايي و استقامت در برابر آن؛ خواه بر او سبك باشد يا سنگين.[32] آن‏گاه كه حكومت دست تو است، عفو و مدارا كن تا عاقبت براي تو خوب باشد. هر نعمتي كه به تو داد نيكودار و هيچ نعمتي از نعمت‏ها را ضايع و تباه مساز و بايد اثر نعمت‏هايي كه خدا به تو داده در تو ديده شود.[33] حضرت به بيان عمل‏كرد خود مي‏پردازد و مي‏فرمايد: من قصدي جز اصلاح تا حد توانايي ندارم و موفقيت من تنها به لطف خدا است و توفيق را جز از خدا نمي‏جويم. بر او توكل كردم و به او بازگشتم.[34] من از كساني هستم كه در راه خدا از هيچ ملامتي نمي‏ترسند و نه خيانت مي‏كنند و نه فساد به راه مي‏اندازند.[35]

8. اصلاح نظام اقتصادي  حضرت علي‏(ع) در فرمايشات خود به اصلاحات اقتصادي تأكيد نموده و نقش نظام اقتصادي و روابط مالي و كيفيت اخذ ماليات و خراج از مردم و حد و حدود آن در صلاح و فساد اجتماعي را گوشزد نموده است.

 9. اصلاح نظام سياسي  حجم قابل توجهي از فرمايشات حضرت علي‏(ع) به صلاح و فساد سياسي اختصاصي دارد. صلاح و فساد رعيت و توده‏ي مردم را به صلاح و فساد واليان و زما‌م‌داران مستند مي‏سازد. و اينك به گوهر كلمات آن امام همام گوش فرا دهيم.

 حضرت در همين خطبه مردم و حاكمان را به رعايت نصيحت بر يك‏ديگر و اطاعت فرامين الهي سفارش مي‏دهد.

ـ هرگز سنت پسنديده‏اي را كه پيشوايان اين امت به آن عمل كرده‏اند و ملت اسلام به آن انس و الفت گرفته و امور رعيت به وسيله‏ي آن اصلاح مي‏گردد نقص مسكن و نيز سنت و روشي كه به سنت‏هاي گذشته زيان وارد مي‏سازد احداث منما.[40]

ـ حضرت علي، يكي از فسادهاي سياسي را تفرقه‏ي مسلمانان در امر حق و اتحاد دشمن در باطل و اطاعت دشمن از پيشواي خود و نافرماني مسلمانان از رهبر خود معرفي مي‏كند. [42]

راه‏ها و روش‏هاي اصلاحات اجتماعي

 نصيحت و ارشاد[44]؛ 
تغافل و مدارا[45]؛ 
قهر و غلظت[46]؛ 
اعتدال و انصاف[47]؛ 

اصلاحات عملي و نظري امام علي‏(ع)

1. يكي از اصلاحات امام علي‏(ع)، خدمات اجتماعي آن بزرگوار است كه براي نمونه مي‏توان به موارد ذيل توجه كرد:

دو. درخت‏كاري و كـشاورزي و احياي زمين‏ها: مردي گويد: در خدمت اميرالمؤمنين يك وَسَق (حدود 180 كيلوگرم) هسته‏ي خرما ديدم. از او حكمت گردآوري اين هسته‏هاي خرما را پرسيدم. آن حضرت فرمود: اين‏ها يكصد هزار درخت خرما است؛ اگر خدا بخواهد. آن مرد گويد: حضرت همه‏ي آن‌ها را كاشت و تمام هسته‏ها بدون استثنا روييد و همه‏ي آن‌ها را وقف كرد. [48]

2. عبادت و بندگي امام‏(ع) ريشه‏ي اصلي اصلاحات علوي است كه در زندگي ايشان مشهود است. عبادت علوي همانند بندگي غلامان و تاجران نبود؛ بلكه هم‏چون عبادت آزاد مردان بود. فرمود: «الهي ما عبدتك خوفاً من عقابك و لا طمعاً في ثوابك و لكن وجدتك اهلاً للعباده فعبدتك»[50]

 امام سجاد(ع) مي‏فرمايد: چه كسي مي‏تواند همانند علي‏(ع) عبادت كند.[52]

 حضرت فرمود: چگونه چنين نكنم، در حالي كه روز قيامت مرا در مقابل محكمه‏ي الهي صدا مي‏زنند. ملايكه‏ي غضب الهي در آن روز مرا در بر مي‏گيرند و مأموران جهنم مرا با خشم مي‏رانند و دوستانم از من دوري مي‏جويند؟! ابو الدرداء گويد: به خدا قسم! حالت عبادت و خشيت را در احدي از اصحاب رسول خداصلي الله عليه وآله وسلم جز اميرالمؤمنين‏(ع) نديدم.[53]

ـ واحد عددي: زيرا خداوند آن واحدي نيست كه دومي داشته باشد (يا بتوان دومي براي او فرض كرد) و در مقوله‏ي اعداد قرار گيرد. آيا توجه نمي‏كني كه هر كسي بگويد خداوند سومي سه‏تاست كافر شده است؟

 امّا دو معنايي كه قابل صدق بر خداوند است، يكي آن است كه گفته شود مراد از واحد اين است كه خداوند در امور مشابه، شبيه و نظيري ندارد و معناي ديگر يگانگي خداوند اين است كه حق تعالي در وجود، عقل و وهم تقسيم‏پذير نيست.[54]

«الْأَحَدِ ِلَا بتَأْوِيلِ عَدَدٍ»[55]؛ احد بودن خداوند داخل اعداد نيست؛ وحدت او وحدت عددي نيست.

 «يا من دلّ علي ذاته بذاته و تنزّه عن مجانسة مخلوقاته وجلّ عن ملائمة كيفياته»؛[59] اي كسي كه به ذاتش، تنها ذاتش دلالت دارد و از مجانست و مشابهت با مخلوقاتش منزه است و از هم‏راهي كيفيات دور است.

 و نيز مي‏فرمايد:

«اوست كه با سلطنت و عظمتش بر موجودات ظهور و غلبه دارد و با علم و دانشش در بطن آن‌ها نفوذ دارد».[62]

پيداست و نگويند از چه عيان است و نهان است و نگويند در چه پنهان است».[63]

بنابراين، نزديكي خداوند بدون پيوستگي، دوري او بدون جدايي، وحدتش بدون عدد، علمش بي‏حدّ، معلوميتش بي‏اكتناه و شناخت‏پذيري او بدون محسوس و موهوم بودن است.[65] معيّت او بدون هم‏مكاني، غيريتش بدون جدايي، فاعليتش بدون حركت و ابزار، آفرينش جهانش بدون انديشه، اراده‏اش بدون همت و حركت نفس، رحمتش بدون اتصاف به دل‏سوزي، وجودش بدون حركت و سكون، عزتش بدون ذلت است.[66]

امام‏(ع) براي اثبات نظم و اتقان صنع و حكمت الهي به خلقت آسمآن‌ها، زمين، مورچه، طاووس، خفاش و ساير مخلوقات تمسك مي‏جويد.[72]

 شيوه‏ي سوم امام‏(ع) در خداشناسي، شيوه‏ي صديقين است كه معرفت ذات حق با ذات او به گونه‏ي شهود يا تأمل در وجود و به دنبال آن شناخت ممكنات است. همان گونه كه مي‏فرمايد: «يامن دل علي ذاته بذاته و تنزه عن مجانسة مخلوقاته».[74]

بحث ديگري كه در زمان امام‏(ع) رواج داشت، مسئله‏ي قضا و قدر بود. روزي پيرمردي در بازگشت از جنگ صفين، به حضرت علي‏(ع) خطاب كرد: يا اميرالمؤمنين! ما را خبر ده كه آيا رفتن ما به شام، به قضا و قدر الهي بود؟ اميرالمؤمنين ‏(ع) فرمود: سوگند به آن كه دانه را شكافت و روح را بيافريد، هيچ گامي ننهاديم، مگر به قضا و قدر الهي. پيرمرد گفت: مگر اين رنج‏ها را خداي در حساب داشته باشد كه هيچ مزدي در اين رنج‏ها نيافتم. امام فرمود: اي مرد! چنين سخني مگوي؛ بلكه شما را پاداشي بزرگ است، هم در رفتن به شام و هم در بازگشت و هنگام برگشتن. و در هيچ حال، مضطر نبوديد و به اكراهتان نبردند.

امام ‏(ع) فرمود: اين چه سخني است؟ پنداشتي قضاي لازم و قدر حتم (بدون اختيار و سبب است) كه اگر چنين مي‌بود، ثواب و عقاب و وعده و وعيد باطل مي‏شد و امر و نهي نمي‏كردند و خداوند متعال هيچ گناه‏كاري را ملامت نمي‏فرمود و هيچ نيكوكاري را ستايش نمي‏كرد و نيكوكار به مدح كردن اولي نبود از بد كار، و بد كار به نكوهش اولي نبود از نيكوكار. اين سخن بت پرستان است و لشكريان شيطان و گواهان دروغ‏گوي و كوردلاني كه راه صواب نشناسند. آنان قدريه‏ي اين امّت‏اند و مجوس آن‌ها. خدا به كار نيك امر كرد و مختار فرمود و از كار زشت نهي كرد و بيم داد. تكليف آسان كرد و هر كس فرمان برد، مجبور نبود. پيغمبران را بي‏فايده نفرستاد و آسمان و زمين و آن‌چه را ميان آن دو است بيهوده نيافريد. اين گمان كساني است كه كافر شدند؛ واي به حال كافران از آتش!

 عقيده‏ي ديگري كه امام‏(ع) به اصلاح آن پرداخت و مردم را از حقيقت آن آشكار ساخت، مسئله‏ي مرگ‏باوري است.

 حضرت مرگ را آغاز سفر اخروي بيان مي‏كند و مردم را به اين حركت آغازين هشدار مي‏دهد و همواره آن‌ها را متذكر مي‏شود كه توشه‏ي آخرت كم است و راه طولاني و سفر دور. پس ايمان و عمل صالح و تقواي الهي پيشه كنيد كه زاد و توشه‏ي آخرت شماست. حضرت تعجب مي‏كند كه چگونه مردم، مرگ را فراموش مي‏كنند در حالي كه مردگان را مي‏بينند.[77]

4. عدالت خواهي و حق‏طلبي و امر به معروف و نهي از منكر، تأكيد بر اخلاقي زيستن مردم و اصرار بر اصول اخلاقي مانند برابري همگان در برابر حكومت و قوانين، پرهيز از ستم‏گري، صداقت، پاي‏بندي به عهد و پيمان، هدف‏خواهي، هم‏آهنگي وسيله وهدف از شيوه‏ها و رفتارهاي اصلاح‏طلبي امام علي‏(ع) است كه در سرتاسر كتاب جامعه‏ي علوي بدان پرداخته‏ايم و از تكرار آن صرف نظر مي‏كنيم.

مديريت زما‌م‌داران از منظر علي (ع)

سياست و مديريت از مهم‌ترين دغدغه‌هاي انسآن‌هاي پيشين و پسين است كه در اهداف عالي مادّي و معنوي انسان تأثير به‌سزايي دارند. بر اين اساس، عالمان اسلامي در فلسفه، فقه و اخلاق به مباحث مربوط به سياست مُدُن و حكمت عملي پرداخته‌اند و علاوه بر گزاره‌هاي اعتقادي ـ عبادي به گزاره‌هاي معاملاتي اعم از عقود و ايقاعات و گزاره‌هاي سياسي نيز اشتغال داشته‌اند. كتاب‌هاي فارابي، خواجه‌ نصيرالدين‌طوسي، ماوردي مانند السياسة المدنية، آراء اهل المدينة الفاضلة، اخلاق ناصري، احكام السلطانية و صدها كتاب ديگر نيز در اين راستا نگاشته شده است.

دستوراتي كه اميرالمؤمنين در اين فرمان ارزش‌مند مقرّر ساخته است، به همه‌ي انسآن‌ها ناظر است و ملّيت، نژاد، رنگ، صنف و مانند اين‌ها در دستورات اين فرمان نقشي ندارند. دليل بر اين ادّعا اين‌ است كه امام در نامه به مالك اشتر از واژه‌هاي ناس، رعيّت، نظيرٌ لك في الخلق، عامه، كلُ امرِيءٍ عبادُ الله كه دلالت بر عموم مردم و انسآن‌ها دارند، استفاده مي‌كند؛ پس همه‌ي انسان‌ها در همه‌ي جوامع و در همه‌ي اعصار و مكآن‌ها و قرون مشمول اين فرمان مبارك هستند.

نكته‌ي آموزنده‌ي مهم در اين نامه اين است كه امام، نامه‌ي شريف را از توصيه به تقواي الهي و تقواي سياسي كه از مصاديق بارز نظارت دروني است، شروع مي‌كند؛ زيرا اگر  نظارت دروني مفقود گردد، نظارت بيروني نيز كارگر نيفتد.

اهداف اساسي حكومت

تعهدات دروني حاكمان

1. تقوا و پرهيزكاري و تسليم در برابر اوامر و نواهي ‌خداوند و پيروي از قرآن كه تنها راه خوش‌بختي، اطاعت خداوند و عامل مهم بدبختي، گناه و سركشي است.

3. بيداري و هشياري از فتنه‌‌هاي نفس امّاره و شهوات نفساني.

معيار قرار دادن مردم در داوري

امام در ذيل اين بخش از نامه تصريح مي‌كند كه خلاف اين توصيه عمل كردن، اعلام جنگ با خداست. و مالك را به اين نكته آگاه مي‌سازد كه اگر تو مافوق مردم هستي، امام تو نيز مافوق تو است و خداوند نيز مافوق امام تو. پس از عفو پشيمان مشو و نسبت به مجازات كاري كه راه حل دارد، شتاب مكن. و مگو من فرمان‌روايم و هر آن‌چه بگويم آن كنند؛ زيرا اين پندار، قلب انسان را تباه و ايمان را ضعيف مي‌سازد و آدمي را به پرت‌گاه سقوط مي‌كشاند.

ويژگي‌هاي مشاوران حاكم

1. بخيل: حاكم نبايد در صرف مال در راه خدا و مصالح مسلمين دريغ ورزد و بداند كه مشاور بخيل، حاكم را از بذل و بخشش باز مي‌دارد.

3. حريص: حرص و ثروت اندوزي از صفات سلبي حاكم است و مشاور حريص، روح حرص را در حاكم پرورانده و او را به ذلتِ انحراف مي‌كشاند.

مشخصه‌هاي وزيران حاكم

1. جلوگيري از حضور مهره‌هاي مؤثر در رژيم طاغوتي: «بدترين وزيران تو آن‌هايند كه براي جنايت‌كاران پيشين وزارت نموده و يا شريك جناياتشان بوده‌اند؛ پس نبايد اينان از ياران نزديك تو باشند؛ زيرا اين‌ها همكار تبه‌كاران و برادرخوانده‌ي ظالمان‌اند.»

سياست‌ها و خط‌مشي‌هاي دولت

1. يك‌سان نگريستن به نيكوكار و بدكردار از آفت‌هاي مديريت است و موجب دل‌سردي نيكوكاران و تشويق بدكاران مي‌گردد.

3. نقض نكردن سنّت‌هاي شايسته كه امت بدان عمل مي‌كند وعامل وحدت و مصلحت آن است.

5. بحث و مذاكره كردن با دانشمندان وحكيمان جهت تثبيت مصالح شهرها و قوام بخشي اصول پايداري ملت.

عناصر اجتماعي حكومت

ـ نيروهاي مسلح: اين طبقه دژ ملّت و آبروي دولت و عزّت دين و پشتوانه‌ي امنيت‌اند. خداوند متعال، پشتوانه‌ي مالي سپاه را از درآمدهاي عمومي معيّن ساخته است تا به‌وسيله‌ي آن با دشمنان بجنگند.

ـ تجّار، كسبه و صاحبان حرفه و صنعت: ساماندهي امور فوق نيز به صاحبان حرفه و صنعت و كاسبان و تاجران بستگي تام دارد كه براي كسب درآمد در بازارها گرد آمده و از دست‌رنج خويش آنان را اداره مي‌كنند.

ويژگي‌هاي سپاه اسلام و وظيفه‌ي دولت اسلامي

1. گزينش فرمان‌دهي كه خالص‌تر، خيرانديش‌تر براي خدا، پيامبر و امام باشد و پاك‌دامن‌‌تر و خردمند‌ترين افراد بوده و از خشم پرهيز نمايد و عذرپذير باشد. خشونت او را تحريك نكند و ناتواني او را به عقب نكشاند با جوان‌مردان شرافت‌مند و مردان شجاع و سلحشور سخاوت‌مند نزديك و صميمي باشد.

3. فرمان‌دهان سپاه كساني باشند كه بتوانند از امكانات موجود جهت رفع مشكلات زيردستان استفاده نمايند و از محبّت به آن‌ها برخوردار  باشند؛ زيرا محبّت با سپاه، سبب جذب قلوب آن‌ها مي‌گردد.

5. شناختن ارزش عمل تمام افراد و پرهيز از شخصيت باوري و واقعيت‌نگري در ارزش‌يابي‌ها و پايين نياوردن ارزش هر كس كه درآن رتبه است و بزرگ نشمردن كارهاي كوچك افراد با شخصيّت و حقير نشمردن كارهاي بزرگ افراد گم‌نام از وظايف مهم كارگزاران نظام است.

وظيفه‌ي دولت و شرايط قضات

1. محور حكومت و حل اختلاف، حاكميت الهي، سنّت پيامبر و اولي‌الامر است؛ پس بايد حاكمان كارهاي سنگين و امور مشتبه را به خدا و پيامبرش واگذارند و در امور مشاجره‌آميز با ارجاع به خداوند، آيات روشن و صريح كتاب را فراگيرند و از سنّت پيامبر پيروي نمايند.