واگذارى (حبس ملك ) انسان ميتواند ملك خود را بدون اينكه وقف كند براى انجام كارهاى خير يا عبادت واگذار كند;Š يعنى استفاده از آن را منحصر در كارهاى خيريه و عبادت نمايد.
پس چنانچه آن را عملا به اين گونه امور اختصاص دهد ((واگذارى )) محقق شده و نميتواند آن را به هم بزند;Š ولى اگر براى مدت محدودى ـ مثلا ده سال ـ واگذار كرده باشد, پس از انقضاى آن مدت به ملكيت او يا كسانى كه هنگام مرگ وارث او بودند باز ميگردد.
(مسأ له 2800) در واگذارى ملك نيز ـ نظير وقف ـ بلوغ و عقل صاحب ملك شرط است ;Š همچنين نبايد سفيه باشد و يا اينكه در اثر ورشكستگى توسطحاكم شرع از تصرف در اموالش منع شده باشد.

صدقه در آيات و روايات بر كمك به مستمندان بسيار تأ كيد شده است .
بخشش به مستمندان مال را زياد و عمر را افزون و بلا را دفع ميكند.
براى شيطان چيزى دشوارتر از صدقه نيست .
صدقه قبل از آنكه در دست فقير جاى گيرد به دست خدا ميرسد.
در سوره ماعون خداوند ميفرمايد كسى كه از يتيمان و مساكين دستگيرى نكند در واقع دين را تكذيب كرده است .
در سوره فصلت , كسانى كه زكات نميدهند مشرك خوانده شده اند.
(مسأ له 2801) صدقه بر دو قسم است : 1ـ صدقه واجب ;Š نظير: زكات مال , زكات فطره , رد مظالم (2) و كفاره هاى گوناگون .
2ـ صدقه مستحب ;Š يعنى احسان و كمك مالى به ديگران كه درباره خواص وآثار آن روايات زيادى وارد شده است .
(مسأ له 2802) صدقه دهنده علاوه بر اينكه بايد بالغ , عاقل و غير سفيه باشد و در اثر ورشكستگى توسط حاكم شرع از تصرف در اموالش منع نشده باشد, بايد قصد قربت هم داشته باشد و صدقه را بدون عوض به شخص مورد صدقه بدهد.
(مسأ له 2803) صدقه دهنده بعد از صدقه دادن نميتواند آن را به هم بزند وصدقه را پس بگيرد#138 هر چند آن شخص از ارحام او نباشد.
(مسأ له 2804) كسى كه صدقه مستحب را ميگيرد لازم نيت مسلمان يا شيعه باشد بلكه به كافر فقيرى كه اهل ذمه باشد نيز ميتوان صدقه مستحب داد.
(مسأ له 2805) سيد ميتواند صدقات واجب يا مستحب خود را به سيد يا غيرسيد بدهد و غير سيد نميتواند صدقه مستحب (3) به فقيرى كه و يا صدقه واجب خود ـ نظير زكات مال و زكات فطره ـ را به سيد بدهد و در موردكفارات و رد مظالم خلاف احتياط است .
(مسأ له 2806) آنچه را كه انسان صدقه داده مكروه است از صدقه گيرنده بخرد يا به عنوان بخشش از طرف او قبول نمايد;Š ولى اگر به ارث به او برسد قبول آن مانعى ندارد.
(مسأ له 2807) رد كسى كه درخواست كمك كرده و نيز درخواست كمك بدون داشتن نياز شديدا كراهت دارد.

بخشش (هبه ) بخشش آن است كه انسان چيزى را كه ملك خود اوست به رايگان ملك ديگرى كند.
(مسأ له 2808) در بخشش صيغه خاصى لازم نيست ;Š و اگر بخشنده مال خودرا به قصد بخشش به كسى بدهد و او هم به همين قصد بپذيرد صحيح است .
(مسأ له 2809) در بخشنده چند شرط معتبر است : 1 و 2ـ بالغ و عاقل باشد.
3 و 4ـ سفيه نباشد;Š يعنى از كسانى نباشد كه مال خود را در كارهاى بيهوده مصرف ميكند.
و نيز توسط حاكم شرع از تصرف در اموالش منع نشده باشد.
5ـ مالك يا صاحب اختيار چيزى باشد كه ميخواهد ببخشد;Š پس بخشش مال ديگرى بدون اجازه او صحيح نيست .
6ـ از روى قصد و اختيار ببخشد, پس اگر بخشنده از روى اكراه يا اجباربخشش كند صحيح نيست .
(مسأ له 2810) كسى كه چيزى به او بخشيده ميشود اگر صغير يا ديوانه باشدقبول خود او كافى نيست ;Š بلكه بايد ولى او بخشش را از طرف او بپذيرد.
(مسأ له 2811) در بخشش علاوه بر قبول , تحويل گرفتن آن مال هم لازم است #138 پس تا هنگامى كه آن را تحويل طرف نداده ملك او نشده است .
و براى صغير و ديوانه ولى آنها بايد تحويل بگيرد#138 و اگر خود ولى بخواهد چيزى را به آنها ببخشد كافى است خودش براى آنها قصد تحويل گرفتن بنمايد;Š بلكه همين كه مال در دست ولى باشد و صيغه بخشش را بر زبان جارى كند بنابر احتياط كافى است .
(مسأ له 2812) لازم نيست پس از بخشش فورا جنس را تحويل دهد;Š بلكه هر گاه جنس را به طرف تحويل دهد ملك او ميشود;Š و اگر بخشنده پيش از تحويل دادن بميرد يا فاقد شرايط شود بخشش باطل ميشود و مال به ورثه بخشنده منتقل ميشود.
همچنين است اگر كسى كه به او بخشش شده , پيش ازتحويل گرفتن بميرد.
(مسأ له 2813) بخشش , عقد جايز است و هر يك از دو طرف ميتوانند آن را به هم بزنند;Š هرچند بهتر است بخشنده , از چيزى كه بخشيده چشم بپوشد و در پنج مورد بخشنده نميتواند بخشش را به هم بزند: 1ـ در برابر بخششى كه كرده چيزى ـ هرچند كم ـ از طرف گرفته باشد;Š خواه گرفتن عوض در بخشش شرط شده باشد يا طرف خودش آن را در مقابل بخشش به بخشنده بپردازد.
2ـ آن چيز را ((قربة الى اللّه )) بخشيده باشد.
3ـ بخشش به يكى از ارحام باشد;Š و بنابر احتياط اگر زن و شوهر هم چيزى را به يكديگر ببخشند, آن را به هم نزنند و اگر يكى رجوع كرد بنابر احتياط با هم مصالحه كنند.
4ـ مالى كه بخشيده به حال خود باقى نمانده باشد;Š به عنوان مثال همه يا بعضى از آن به طور كلى تلف شده يا صورت آن كلا تغيير كرده باشد;Š مانند نانى كه خورده يا پارچه اى كه دوخته باشد و يا اينكه آن را به ديگرى منتقل كرده باشد.
5ـ يكى از دو طرف بميرد;Š پس اگر بخشنده پس از تحويل دادن بميرد, وارثان او نميتوانند بخشش را پس بگيرند, و اگر طرف مقابل بميرد مال به ورثه او منتقل ميشود و بخشنده نميتواند آن را پس بگيرد.
(مسأ له 2814) بخشنده ميتواند در مقابل چيزى كه ميبخشد عوضى قرار دهد و از طرف بگيرد;Š و به آن ((بخشش معوض )) ميگويند.
و لازم نيست عوض آن عين و جنس باشد;Š بلكه ميتواند هركارى را كه نفع آن به شكلى به بخشنده ميرسد عوض بخشش قرار دهد;Š مثلا در مقابل بخشش , طلبى را كه طرف از بخشنده دارد ببخشد يا كار مشروعى را براى او انجام دهد.
(مسأ له 2815) كسى كه بخشش را قبول ميكند چنانچه شرطى به عهده او نهاده شود, بنابر احتياط بايد به آن عمل نمايد, بنابراين اگر بخشنده چيزى را به كسى ببخشد به شرط آنكه او هم چيزى را به او ببخشد, بنابر بايد طرف به آن شرط عمل نمايد;Š و چنانچه از آن امتناع كند و يا عمل به آن ممكن نباشد بخشنده ميتواند بخشش را به هم بزند اگرچه از موارد استثنا باشد.
(مسأ له 2816) جهيزيه اى كه پدر و مادر به دختر ميدهند اگر با مصالحه يابخشش , ملك او نموده باشند ازاو پس بگيرند.
همچنين است حكم جواهرات يا چيزهاى ديگرى كه شوهر براى همسر خود تهيه ميكند يا پدر به فرزند خود ميدهد.

وصيت وصيت آن است كه انسان به كسى سفارش كند پس از مرگش كارى را براى اوانجام دهند, يا پس از مرگش چيزى از مال او ملك كسى باشد, يا براى فرزندان خود و كسانى كه اختيار آنان با اوست سرپرست و قيم معين كند.
كسى را كه وصيت ميكند ((موصى )) و كسى را كه به او وصيت ميكنند ((وصى )) ميگويند.
از رسول خدا(ص ) نقل شده است كه فرمودند: ((هر كس بدون وصيت بميرد به مرگ جاهليت مرده است )) (4) و فرمودند: ((براى مرد مسلمان سزاوار نيست شبى را به صبح برساند مگر اينكه وصيت او زير سرش باشد)) (5)و نيز فرمود: ((هر كس هنگام مرگ خوب وصيت نكند از نظر مردانگى و عقل كمبود دارد))(6).
(مسأ له 2817) كسى كه ميخواهد وصيت كند ميتواند با گفتن يا نوشتن مقصود خود را بفهماند و اگر قادر به سخن گفتن يا نوشتن نباشد ميتواند با اشاره اى كه مقصودش را برساند, وصيت كند.
و در صورتى كه قادر به سخن گفتن و نوشتن باشد و با اشاره وصيت كند بايد احتياط شود.
(مسأ له 2818) اگر نوشته اى به امضأ يا مهر ميت ببينند چنانچه قصد او را بفهماند و معلوم باشد كه براى وصيت كردن نوشته , بايد مطابق آن عمل كنند.
بلكه اگر بدانند مقصودش يادداشت مواردى بوده كه بعدا نسبت به آنها وصيت كند, باز بايد احتياط كنند.
نسبت به سهم صغار نيز بايد احتياط شود.
(مسأ له 2819) كسى كه وصيت ميكند بايد بالغ و عاقل باشد;Š ولى پسر بچه ده ساله اى كه خوب و بد را تشخيص ميدهد اگر براى كار خوبى مثل ساختن مسجد و مدرسه و بيمارستان وصيت بكند وصيت او صحيح است .
همچنين وصيت بايد از روى قصد و اختيار باشد, بنابراين اگر او را مجبور به وصيت كنند, وصيت صحيح نيست .
(مسأ له 2820) وصيت سفيه در امور غير مالى و وصيت كسى كه ورشكست شده , در صورتى كه منافى با حقوق طلبكارها نباشد صحيح است .
و نسبت به وصيت سفيه در امور مالى بايد احتياط شود.
(مسأ له 2821) وصيت مالى كسى كه با خوردن سم و مانند آن اقدام به خودكشى كرده است صحيح نيست .
(مسأ له 2822) اگر انسان وصيت كند كه چيزى به كسى بدهند, بنابر احتياط در صورتى آن كس آن چيز را مالك ميشود كه آن را قبول كند.
و اگر آن را قبول نكند و يا در زمان حيات موصى , آن را رد كند, بنابر احتياط بايد با ورثه مصالحه كند.
(مسأ له 2823) وقتى انسان نشانه هاى مرگ را در خود ديد, بايد فورا امانتهاى مردم را به صاحبانش برگرداند و اگر به مردم بدهكار است و موقع دادن آن بدهى رسيده بايد بدهد, و اگر خودش نميتواند بدهد, يا موقع دادن بدهى او نرسيده , بايد وصيت كند و بر وصيت شاهد بگيرد, ولى اگر بدهى او معلوم باشد, و اطمينان داشته باشد كه ورثه ميپردازند وصيت كردن لازم نيست (مسأ له 2824) كسى كه نشانه هاى مرگ را درخود ميبيند اگر خمس , زكات و مظالم بدهكار است بايد فورا بدهد و اگر نميتواند بدهد چنانچه از خودش مالى دارد يا احتمال ميدهد كه كسى آنها را ادا كند بايد وصيت كند.
همچنين است اگر حج يا نماز و روزه قضا بر عهده او باشد بنابر احتياط بايد مقدار نمازشده اش را به اطلاع پسر بزرگتر بلكه بزرگترين مرد از بين وارثان خود برساند كه او بجا آورد و در صورتى يقين ندارد كه انجام دهند, بنابر احتياط بايد وصيت كند كه از مال خودش آن را بجا آورند.
(مسأ له 2825) كسى كه نشانه هاى مرگ را در خود ميبيند, اگر مالى پيش كسى دارد يا در جايى پنهان كرده است كه ورثه نميدانند, چنانچه به خاطر ندانستن , حقشان از بين برود, بايد به آنان اطلاع دهد و لازم نيست براى بچه هاى صغير خود قيم و سرپرست معين كند, ولى در صورتى كه بدون قيم مالشان از بين ميرود, يا خودشان ضايع ميشوند, بايد براى آنان قيم امينى معين نمايد.
(مسأ له 2826) وصى بايد عاقل و بنابر احتياط مسلمان و بالغ و مورد اطمينان باشد.
(مسأ له 2827) اگر كسى چند وصى براى خود معين كند, چنانچه اجازه داده باشد كه هر كدام بتنهايى به وصيت عمل كنند.
لازم نيست در انجام وصيت از يكديگر اجازه بگيرند و اگر اجازه نداده باشد, چه گفته باشد كه همه با هم به وصيت عمل كنند, يا نگفته باشد, بايد با نظر يكديگر به وصيت عمل نمايند, و اگر حاضر نشوند كه با يكديگر به وصيت عمل كنند و در تشخيص مصلحت اختلاف داشته باشند در صورتى كه تأ خير و مهلت دادن باعث شود كه عمل به وصيت معطل بماند, حاكم شرع آنها را مجبور ميكند كه تسليم نظر كسى شوند كه صلاح را تشخيص دهد و اگر اطاعت نكنند, به جاى آنان ديگران را معين مينمايد و اگر يكى از آنان قبول نكرد يك نفر ديگر را به جاى او تعيين ميكند.
(مسأ له 2828) اگر انسان از وصيت خود برگردد مثلا بگويد ثلث مالش را به كسى بدهند, بعد بگويد به او ندهند وصيت باطل ميشود, و اگر وصيت خود را تغيير دهد, مثل آن كه قيمى براى بچه هاى خود معين كند بعد ديگرى را به جاى او قيم نمايد, وصيت اولش باطل ميشود و بايد به وصيت دوم او عمل كنند.
(مسأ له 2829) اگر كارى كند كه معلوم شود از وصيت خود برگشته است مثلاخانه اى را كه وصيت كرده به كسى بدهند, بفروشد, وصيت باطل ميشود.
(مسأ له 2830) اگر وصيت كند چيز معينى را به كسى بدهند, بعد وصيت كند كه نصف همان را به ديگرى بدهند,بايد آن چيز را دو قسمت كنند و به هر كدام از آن دو نفر يك قسمت آن را بدهند.
(مسأ له 2831) اگر كسى در مرضى كه به آن مرض ميميرد, مقدارى از مالش رابه كسى ببخشد و وصيت كند كه بعد از مردن او هم مقدارى به كس ديگر بدهند, اگر آنچه را كه در حال زندگى بخشيده و چيزى را كه وصيت كرده , زيادتر از ثلث باشد, بنابر احتياط بايد ورثه كبار و آن شخصى كه ميت وصيت كرده بعد از مرگ به او چيزى بدهند با هم مصالحه كنند ودر مورد مالى كه در زمان حيات بخشيده و كسر كردن آن از اصل يا ثلث بايد احتياط شود.
(مسأ له 2832) اگر وصيت كند كه ثلث مال او را نفروشند و سود حاصل از آن را به مصرفى برسانند, بايد مطابق گفته او عمل نمايند.
(مسأ له 2833) اگر در مرضى كه به آن مرض ميميرد, بگويد مقدارى به كسى بدهكار است , چنانچه متهم نباشد و كسى هم منكر گفته او نشود بايد مقدارى را كه معين كرده از اصل مال بدهند و اگر متهم باشد كه براى ضرر زدن به ورثه اقرار كرده است بايد از ثلث مالش بدهند.
(مسأ له 2834) كسى كه انسان وصيت ميكند كه چيزى به او بدهند بايد وجودداشته باشد, بنابر اين اگر وصيت كند به بچه اى كه در شكم مادر است چيزى بدهند, اگر چه هنوز روح نداشته باشد, وصيت صحيح است , پس اگر زنده به دنيا آمد, بايد آنچه را كه وصيت كرده به او بدهند, و اگر مرده به دنيا آمد, وصيت باطل ميشود و آنچه را كه براى او وصيت كرده , ورثه ميان خودشان قسمت ميكنند.
و اگر وصيت كند به شخصى كه در زمان حيات به كلى وجود ندارد و بعد به وجود ميآيد چيزى بدهند بايد احتياط كرد و كبار ورثه از سهم خودشان بدهند و با آن شخص مصالحه كنند.
(مسأ له 2835) اگر انسان بفهمد كسى او را وصى خود قرار داده , چنانچه به اطلاع وصيت كننده برساند كه براى انجام وصيت او حاضر نيست , و او بتواند ديگرى را وصى خود كند لازم نيست بعد از مردن او به وصيت عمل كند.
ولى اگر پيش از مردن او نفهمد كه او را وصى كرده , يا بفهمد و به او اطلاع ندهد كه براى عمل كردن به وصيت حاضر نيست يا اطلاع دهد و او دسترسى به شخص ديگرى نداشته باشد, بنابر احتياط بايد وصيت او را انجام دهد و اگر وصى پيش از مرگ موقعى ملتفت شود كه مريض در اثر شدت مرض نتواند به ديگرى وصيت كند احتياط آن است كه وصيت را قبول نمايد.

پاورقى