شايد همين خوى و خصلتها، در شفافيت وجود او، نيروى تاثير و كفايت صادقانه اش ، موثر بوده اند. نقل است كه او وقتى سخن مى گفت ، شيواترين نطق عربى را داشت ، با نفسى گرم و كلماتى آبدار سخن مى گفت و به هنگام وعظ و اندرز، در مردم نفوذ مى كرد، در داورى ، داورترين و در قضاوت ، عادل ترين بود، بيانى روشن داشت و مفهوم حيات و زندگى را خوب مى فهميد.
سفرهاى او  
چنان كه نوشتيم ، او در سال 1329 تا 1330 ه .ق از مصر زيارتى علمى به عمل آورد و در آنجا با دانشمندان منحصر به فرد و در راس همه ، شيخ سليم بشرى مالكى ، شيخ جامع ازهر گرد آمد و درباره حمايت معنوى به بحث نشست . نتيجه ديدار او با شيخ ازهر و نامه نگاريهايش با وى ، همان كتاب سودمند، المراجعات بود.
در حوالى سال 1328 ه .ق مدينه منوره را زيارت كرد و به آستان مقدس پيامبر (ص ) و ضريحهاى امامان بقيع مشرف شد. در سال 1338 ه .ق به دمشق ، مصر و فلسطين رفت كه درباره برخى از آن سفرها، سخن گفتيم و در همه اين كشورها و شهرها، كنفرانسهاى ارزشمند او فوايد علمى بسيار داشته است .
شرف الدين عاملى ، نخست عالم شيعى بوده كه براى انبوه جمعيت به هم فشرده مسجد الحرام در مكه مشرفه ، پيشنمازى كرد و آن اولين نماز جماعتى بود كه در پشت يك امام جماعت شيعى به آن صورت علنى و بدون تقيه با اجتماع هزاران تن ، برگزار مى شد و به همين سبب ، حج شرف الدين ، شهرت يافت و مردم در گوشه و كنار جهان اسلام در آن باره سخن گفتند و ملك حسين بن على به بهترين شكل با او برخورد كرد و چندين بار با او همنشين شد و با هم كعبه را شست و شو دادند.
در اواخر سال 1355 براى زيارت عتبات مقدس ائمه اهل بيت در عراق ، عازم آن ديار شد و با مردم و خويشاوندان نزديكش ، ديدارى تازه كرد. در روز ورود او به بغداد، همه وزيران ، روسا و اعيان و در راس آنان سيد محمد صدر به استقبال آمدند و از بغداد تا پل فارجه با اتومبيلهاى مرتب و منظم به پيشواز آمدند در كربلا و نجف اشرف هم ، علما و توده ملت از او استقبالى زيبا، باشكوه و با عظمت و كم نظير به عمل آوردند.
نقل است هنگامى كه او از جاهايى كه دوران نوجوانى و جوانى خويش را در آن سپرى ساخت مى گذشت . به اين شعر ترنم مى كرد كه وقتى (باد) را ديدم برايش از جا پريدم و او نيز وقتى مرا ديد تكبير گفت . البته طبيعى است كه او از شوق ديدار زادگاهش و جاهاى پرخاطره آن از جا بپرد، و آنجا نيز براى خوش آمد گويى تكبير بگويد و از ورود او شادمان باشد. چرا كه سالهاى دراز فراق و جدايى ، طول كشيده است . مگر نه اين است كه او سرمايه علمى اش را از همين جاها اندوخته و سيراب از زلال دانش بيرون رفته و تشنگان معارف را سيراب كرده است ؟
آرى او و زادگاهش مهر و محبت مبادله كردند و سوز و گداز مفارقت ابراز داشته و نواى دلنشين وصال سردادند و به انگيزه همين داد و ستد روحانى و معنوى ، محافل جشن و سرور در نجف كربلا، كاظميه و سامرا، برقرار شد و در آن مجالس جشن درخشان ، انواع وفادارى به نمايش درآمد آن هم پس از سالها دورى از ديدنيها و نشانه هاى وطن .
ديدار شرف الدين با نامداران علم و دانش و مردان بحث و تحقيق ، در شاخه هاى مختلف دانش و مسائل فنى متفاوت مملو از فوايد و منافع بود. او به دنبال سفر عراق به ايران رفت و به زيارت امام رضا (ع ) شرفياب شد و در سر راه به قم ، تهران و برخى ديگر از شهرهاى ايران سر زد و در اين آباديها با مراسمى گرم ، آن گونه كه شخصيت دوست داشتنى او ايجاب مى كرد، روبه رو گرديد.
تاسيسات و آثار  
1 - كارهاى خيريه اش را با احداث و وقف حسينه اى آغاز كرد، زمانى كه براى شيعه مسجدى وجود نداشت ، او اين حسينيه را تاسيس كرد كه مردم در اوقات مختلف و با انگيزه هاى متفاوت در آنجا جمع شوند، شعاير را در آنجا بزرگ بدارند، نماز بگزارند و از درسهاى وعظ و ارشاد بهره مند گردند.
2 - در وهله اول ، در مدخل شهر شش عدد مخزن احداث كرد و بر روى آنها خانه اى بزرگ ساخت ، با اين فكر كه روزى آنجا مدرسه شود كه در آن روز چنان كارى ممكن بود. زيرا رژيم حاكم و جيره خواران او كه هميشه به دنبال منافع شخصى خويش هستند، با چنان كارى مخالفت مى كردند. لذا او ناگزير چنان كرد و به دنبال فرصت مناسب نشست .
3 - شرف الدين ، دفتر انجمنى به نام انجمن امام جعفر صادق (ع ) به طول 5/22 متر و عرض 5/15 متر تاسيس كرد او آنجا را براى برگزارى مجالس علمى ، دينى ، اجتماعى و آموزشى آماده ساخت و پس از همه آنها در سال 1361 ه .ق ، مدرسه اى دخترانه تاسيس نمود هدف او آن بود كه دختران همانند پسران درست تربيت شوند و آموزشهاى لازم را با تازه ترين روشها ببينند و براى ورود به زندگى بهتر و عالى تر آماده گردند.
مكان مدرسه و انجمن ، در بهترين نقطه شهر قرار گرفته و زيباترين و دل انگيزترين جا را اشغال كرده است ، داراى چشم اندازى وسيع و ديده نواز است و در ارتفاعات آن ، فضاهاى سبز و زيبا ديده مى شود از سويى تا چشم كار مى كند، كبودى آب و وقتى ديده از تماشاى درياى آبى سير مى شود، در سمت ديگر دشتها و پشت آنها كوههاى به هم چسبيده و در ميان آنها دره هاى سرسبز و روستاهاى آباد، چشم اندازى عجيب و دل انگيز به وجود آورده است ، اينجا و آنجا همه جمال سحرانگيز و پرنشاط و رويايى كه دلبرى مى كند و چشم بى آنكه خسته شود در آنها نظاره مى كند، سراسر لذت و فرح و تنفس سالم است .
شما اگر به اين مجموعه بناهاى باشكوه و به هم پيوسته بنگريد، انگار به كاخى عظيم با پايه هاى استوار نگريسته ايد كه شكل زيباى هندسى و عظمت بنا بيننده را به اعجاب وا مى دارد و اعجاب انگيز و زيباتر از شكل ظاهرى آنها، محصول پربار آنهاست كه علاوه بر كثرت كمى ، جودت و نيكويى كيفى آن نيز جالب توجه است با اين همه شكوه و زيبايى ، آنها نسبت به نظر بلند و فكر دورنگر سرور ما شرف الدين ، هنوز هسته آن چيزى است كه او در دل دارد و در دماغ خود مى پروراند.
سيد در جنوب همان بنا، زمين گسترده اى دارد و آن را به همان موسسه ملحق كرده تا در كنار آن ، موسسات خيريه ديگرى بنيان نهد و مقاصد اسلامى خود را دنبال كند و سرانجام دانشگاهى تاسيس نمايد كه دانشجويان مسلمان در آنجا بهترين آموزشها را ببينند و گسترده ترين معارف را بياموزند. در نظر شرف الدين براى پيشگيرى از خطرى كه جامعه مسلمان را تهديد مى كند. بهترين راه اين است . زيرا تخريب فرهنگى استعمارى را درمان مى كند و نسل نو را از آن گونه گزنده هاى معنوى و فرهنگى در امان نگاه مى دارد.
همان خطر هجوم فرهنگى كه نسل جوان ما را از صفوف ما جدا مى كند و به صفوف ديگران مى برد. خدا در آنچه صلاح دين و دنياى ما در آن است . دست ما را بگيرد و اسلام و مسلمين را از اين كارها سودمند گرداند.
والحمدلله رب العالمين
كاظميه (1365 ه .ق / 1946 م )
مرتضى آل ياسين
مقدمه مولف 
خداى تعالى را در برابر محنت هاى نيكويى كه پيش مى آيد و در ازاى عزا و مصيبتى كه رخ مى دهد، سپاس و ستايش ‍ مى گويم ، سلام و تحيت بر پيشواى پيامبران خدا و امامان مظلوم از اوصياى او و باران رحمت و بركت بر ارواح طيبه آنان باد!
بارى ، كتاب المجالس الفاخره ... را به نيت خدمت به اهل بيت در دنيا و به قصد توسل به ذيل دامنشان در آخرت ، نگاشته ام و از خداى سبحان مسئلت دارم آن را عملى خالص ‍ براى خود تلقى فرمايد كه او رئوف و مهربان است .
اقتضاى اصل اولى ⁽²¹⁾، جواز گريه بر هر مرده اى است و حتى ذكر اشعار و ياد مناقب و مصايب وارد بر او و نيز تشكيل مجلس عزا و اظهار غم و اندوه در فقدان هر عزيزى جايز مى باشد. همچنان كه از طرف مردگان و به نيت آنان مى توان انفاق و احسان و هر كار نيكى را انجام داد. زيرا دليلى بر حرمت و عدم جواز وجود ندارد، بلكه سيره و روش قطعى و دلايل لفظى ، بر جواز چنان كارهايى دلالت دارند و شايد از برخى ادله ، استحباب آنها استفاده شود. مثلا اگر شخص ‍ مرده ، شخصى با فضيلت و داراى آثار سودمندى بوده باشد كه لازمه استوار كردن پايه هاى تمدن و تحقق عمران و آبادى است .
يعنى اينكه ممتاز كردن مصلحان از ديگران سبب تشويق و ترغيب مردم مى شود و اداى حقوق ، اشخاص بزرگ و بزرگوار به تعداد پويندگان راه ايشان مى افزايد و بدون ترديد گزارش مكرر كارهاى آنان ، نسلهاى جوان را در مسيرى كه آنان رفته اند قرار مى دهد. ⁽²²⁾ ما در اين كتاب بحث را طى چند فصل مى گيريم .
بخش يكم : كليات 
فصل يكم : جواز گريستن بر مردگان  
در اين زمينه علاوه بر سيره قطعى عقلا، دلايل ويژه اى وجود دارد. از جمله : عمل پيامبر (ص )، سخنان او، و تاييدات آن حضرت در مورد عمل ديگران ، رسول اكرم (ص ) در واقعه احد براى عموى خويش ، شير خدا و رسول او (ص )، يعنى سيدالشهدا حمزه گريسته است .
ابن عبدالبر در كتاب استيعاب در ضمن شرح حال حمزه مى نويسد: هنگامى كه رسول خدا (ص ) حمزه را كشته ديد، گريست و چون ديد او را مثله كرده اند، شيون سرداد و بلند گريست . ⁽²³⁾
واقدى نيز گفته است : روايت شده وقتى صفيه آمد، ابتدا انصار ميان او و رسول خدا (ص ) مانع شدند، پيامبر (ص ) فرمودند: او را آزاد بگذاريد، او آمد و نزد پيامبر (ص ) نشست و گريه سر داد. رسول الله هم گريست و هرگاه او از گريه گلوگير مى شد در گلو گريه مى كرد. رسول الله (ص ) هم اين گونه مى گريست . فاطمه (س ) نيز گريه مى كرد و به هنگام گريه او، رسول خدا (ص ) نيز مى گريست . ⁽²⁴⁾
وقتى خبر شهادت جعفر بن ابيطالب ، زيد بن حارثه و عبدالله بن ابى رواحه ⁽²⁵⁾ به گوش رسول خدا (ص ) رسيد، گريست و فرمود: آنها برادران ، انبيان و هم صحبتان من بوده اند. ⁽²⁶⁾
رسول خدا (ص ) روزى كه فرزندش ابراهيم مرد. بر او گريست . عبدالرحمن عوف گفت : شما هم ! اى رسول خدا (ص ).
فرمود: اى پسر عوف ! اين ، رحم و مهربانى است (يعنى گريستن ).
باز بنگريست و فرمود: دل ، اندوهبار و چشم اشكبار است و جز آنچه پروردگار ما را خشنود سازد، سخن ديگرى بر لب نمى آوريم و من در پى جدايى تو اى ابراهيم ، خيلى غمگين هستم . ⁽²⁷⁾
روزى كه يكى از دختران پيامبر (ص ) وفات يافت ، با چشمان گريان بر سر قبر او ⁽²⁸⁾ نشست . همچنين روزى بچه يكى از دخترانش مرد و از چشمان رسول الله (ص ) اشك سرازير شد.
سعد پرسيد: يا رسول الله ! اين گريه چيست ؟
در پاسخ فرمودند: اين نشانه رحمت و مهربانى است كه خدا در دل بندگان خويش نهاده است و از بندگانش به كسى رحم مى كند كه مهربان باشد. ⁽²⁹⁾
از عبدالله بن عمر نقل شده است كه وقتى سعد بيمار شد، رسول خدا (ص ) با تعدادى از اصحاب خود به عيادت او رفتند: سعد بيهوش افتاده بود و پيامبر (ص ) گريست و چون ياران گريه رسول خدا (ص ) را ديدند، آنان نيز گريستند. ⁽³⁰⁾
احاديث نقل شده در اين باره بيش از اينهاست و پوشيده نيست كه علاوه بر عمل و سخن خود رسول خدا (ص ) كه حجت است ، اعمال ديگران را كه منع نفرموده و تاييد كرده است نيز حجت مى باشد از اين گونه نمونه ها نيز فراوان مى باشد.
در شرح حال جعفر بن ابيطالب آمده است : چون خبر شهادت جعفر به پيامبر (ص ) رسيد، نزد همسر او يعنى اسماء دختر عميس آمد و به او تسليت گفت . در آن هنگام فاطمه (س ) در حالى كه واى عموجان مى گفت و مى گريست ، وارد شد. رسول اكرم (ص ) فرمود: بر انسانى مثل جعفر بايد گريه كنندگان بگريند. ⁽³¹⁾ از اين حديث ، استحباب گريه بر شخصيتهايى همانند جعفر استفاده مى شود، زيرا به نوعى امر به گريستن است .
همچنين از پسر عمر منقول است كه گفت رسول خدا (ص ) از احد برگشت ، ديد زبان انصار بر شوهران شهيد خود مى گريند. پرسيد چرا كسى براى حمزه گريه نمى كند؟
پيامبر (ص ) اندكى بيارميد و بعد كه بيدار شد، ديد زنان مدينه همچنان گريه مى كنند.
فرمود: زنان امروز براى حمزه گريه كنند. ⁽³²⁾
به روايت واقدى ، پس از آنكه رسول خدا فرمود: كسى براى حمزه گريه نمى كند، هيچ زن انصارى ، براى مرده اش ‍ نمى گريست مگر آنكه پيشتر بر حمزه گريه مى كرد و هنوز پس ‍ از گذشت سالها چنين مى كنند. ⁽³³⁾
اين سيره مرضيه بر رجحان گريه بر شخصى مثل حمزه ، هر چند كه از شهادت او چندين سال بگذرد، دلالت دارد. وانگهى سخن رسول خدا (ص ) كه فرمود: كسى براى حمزه گريه نمى كند، نوعى تشويق به گريه و عزادارى براى حمزه و نكوهش ترك آن مى باشد، همچنان كه كلام ديگر رسول خدا (ص ) درباره جعفر (ع ) كه فرمود: براى كسى همانند جعفر بايد گريست ، استحباب چنان گريه ها و عزاداريها، استفاده مى شود.
از ابن عباس روايت شده است كه گفت : رقيه دختر رسول خدا (ص ) درگذشت . زنان براى او مى گريستند و عمر با شلاقى كه در دست داشت آنان را مى زد و آنها را از گريه منع مى كرد. پيامبر فرمود: بگذاريد بگريند، اين تاثر و اندوه دل و اشك چشم ، نشانه خدايى و علامت رافت و مهربانى است . خود رسول الله (ص ) در كنار گور نشست ، فاطمه (س ) نيز در كنارش نشسته و مى گريست و پيامبر از روى مهر و دلجويى با گوشه جامه اش سرشك از ديدگان زهرا (س ) پاك مى كرد. ⁽³⁴⁾
ابوهريره روايت كرده است كه : رسول خدا (ص ) بر جنازه اى گذر كرد كه زنانى بر او مى گريستند و عمر آنان را از گربه باز مى داشت . پيامبر (ص ) فرمود: آنان را به حال خودشان واگذار كه داغدارند، چشمانى اشكبار دارند و مصيبتشان تازه است . ⁽³⁵⁾
احاديث روايت شده در اين موضوع ، بسيار فراوان است و آوردن همه آنها در اين كتاب كوچك ميسر نمى باشند.
حضرت يعقوب عليه الصلوه و السلام در غياب فرزندش ‍ مى گريست ، بر يوسف افسوس مى خورد و از شدت اندوه و زارى ، چشمانش سفيد و سياه شد تا جايى كه نوشته اند: از لحظه نخست جدايى يوسف تا روزى كه فراق به وصال بدل شد، اشك از دو ديده يعقوب قطع نمى شد و حدود هشتاد سال بگريست ، در حالى كه در روى زمين ، عزيزتر از او نزد پروردگار وجود نداشت . رسول خدا (ص ) از جبرئيل پرسيد: عشق و علاقه يعقوب به يوسف چه اندازه بود؟
جبرئيل پاسخ داد: به اندازه محبت و علاقه هفتاد مادر فرزند، مرده و داغ عزيز ديده .
آن حضرت از جبرئيل پرسيد: خدا در اين مصيبت به او چه قدر اجر و پاداش داده است ؟
جبرئيل جواب داد: اجر صد شهيد و او هرگز به خدا بدگمان نشد. ⁽³⁶⁾
حال مى توان پرسيد كه آيا اجر و پاداش جز براى عمل مستحبى است ؟ پس ، اين حديث دلالت بر استحباب گريه دارد. نگارنده مى گويد: وقتى كه پيامبران اين گونه بوده اند، كدام عاقل ، جواز و رجحان گريه بر عزيزان درگذشته را منكر مى شود و كيست كه از آيين حنيف ابراهيم روى بگرداند، جز نابخردان و سفيهان ؟ ⁽³⁷⁾
درست است در اين ميان ، احاديث سست و بى پايه اى در نكوهش گريه بر مردگان روايت شده است و حتى صحيح بخارى و صحيح مسلم هم آنها را نقل كرده اند كه در زير به بعضى از آنها اشاره مى شود:
1. مردگان از گريه خانواده شان كه براى آنان مى گريند در گور معذب مى شوند. در برخى احاديث آمده است كه به واسطه گريه هاى بعضى و در برخى ديگر، به سبب گريه هاى قبيله ، دچار شكنجه و عذاب مى گردند!
ب . مردگان به علت نوحه سرايى و گريه بلند خاندانشان در گور شكنجه مى شوند.
ج . بر هر مرده اى كه گريه شود، آن مرده شكنجه مى شود!
اما همه اين احاديث اشتباه است و پايه درستى ندارد و با حكم عقل و شرع ناسازگارند. فاضل نووى در شرح صحيح مسلم درباره آن حديثها گفته است . همه آنها از عمر بن خطاب و پسر او منقول است و عايشه همه آنها بوده و حتى آن دو نفر را به فراموشكارى نسبت مى داده است و كار و عملشان را خطا مى خواند و با آيه
و لا تزر وازره اخرى ⁽³⁸⁾
هيچ كس بار ديگرى را به دوش نمى كشد.
سخنان عمر و پسر او را رد مى كرده است .
نگارنده مى گويد: اين احاديث را ابن عباس هم انكار نموده و بر خطاى راويان آنها دليل آورده است . ⁽³⁹⁾ عمر و عايشه هميشه در اين مسئله ضد هم بوده اند و از سعيد بن مسيب نقل شده است : وقتى ابوبكر وفات يافت ، عايشه مجلس عزا تشكيل داد و زنانى در خانه او مى گريستند. عمر آمد و دم در خانه ايستاد و بانوان ، را از گريه براى ابوبكر منع كرد. اما آنها اعتنا نكردند و به گريه و زارى ادامه دادند. عمر به هشام بن وليد فرمان داد داخل خانه شود و دختر ابى قحافه (خواهر ابى بكر و عمه عايشه ) را بيرون بكشد. وقتى عايشه اين سخن عمر را شنيد، گفت : من نمى گذارم كسى وارد خانه من شود. عمر گفت من به تو اجازه دادم داخل شو. هشام وارد خانه شد و ام فروه خواهر ابى بكر را بيرون آورد و عمر چند شلاق بر بدن او زد و چون زنان ، وضع را چنين ديدند پراكنده گشتند.
نگارنده مى گويد: مگر عمر نديده بود كه پيامبر (ص ) گريه زنان انصار بر شوهران شهيدشان را ديد و اعتراض نفرمود؟ و آيا سخن رسول خدا (ص ) به گوش او نرسيده بود كه فرمود: كسى براى حمزه گريه نمى كند؟ و كلام ديگر پيامبر (ص ) را كه فرمود:
گريه كنندگان براى شخصى چون حمزه بايد بگريند و سخن ديگر رسول الله (ص ) را كه فرمود: خدا در ميان بندگانش ‍ كسى را مورد لطف قرار مى دهد كه دلى نازك و مهربان داشته باشد. البته شايد عمر آن لحظه را فراموش كرده بود كه زنان داغدار در مرگ رقيه را از گريه باز مى داشت و پيامبر او را از اين عمل منع فرمود. و يا موارد ديگرى را كه ما قبلا به همه آنها اشاره كرديم و پيامبر در همه آن موارد از رفتار تند و بى حساب پسر خطاب جلوگيرى نمود.
وانگهى اگر او گريه براى مردگان را حرام مى دانست ، پس چرا فرمان داد زنان بنى مخزوم در مرگ خالد بن وليد بگريد؟ و حتى به گفته محمد بن سلام ، زنى از زنان بنى مخزوم نماند مگر آنكه در سوك خالد موى سر خود را تراشيد و بر قبر خالد پريشان كرد كه بدون ترديد چنان كارى حرام بوده است و البته خدا داناتر است .
عمر بن خطاب در سوك نعمان بن مقرن دست بر سر نهاد و زارزار گريست و به نقلى ، وقتى خبر مرگ نعمان را دريافت ، دست بر سر نهاد و افسوس گويان بلند بلند گريه سرداد، چنان كه او بر برادرش زيد گريسته است و اين ماجرا بطور متواتر منقول است . ⁽⁴⁰⁾
فصل دوم : جواز مرثيه خوانى  
از كلام قسطلانى ⁽⁴¹⁾ در رثاى سعد بن خولى (خوله ) بر مى آيد كه جماعتى در اين مسئله قايل به تفصيلند. يعنى اگر چنان كه مرثيه مشتمل بر ستايش مرده و با ياد امورى احساسات برانگيز و تحريك كننده باشد، حرام است و در غير اين صورت مباح مى باشد. اما به نظر ما مرثيه خوانى بطور كلى جايز است و دليلى بر حرمت آن وجود ندارد و از نهى وارد در برخى از احاديث اگر صحيح و مورد وثوق باشند جز كراهت استفاده نمى شود، ليكن آنها بدون ترديد ناصحيح اند.
آدم ابوالبشر براى فرزندش هابيل مرثيه گفته است . هر چند عده اى آن احاديث را ضعيف دانسته اند. اما چنان روشى تا به امروز در ميان نسل و فرزندان او، بى آنكه كسى منكر آن باشد، رواج داشته است . رسول خدا (ص ) ياران خود را در مرثيه خوانيهايشان تاييد و عملشان را امضا كرده است ، با اينكه آن مرثيه ها احيانا بسيار حزن انگيز و مشتمل بر ستايشهايى از مرده بوده است .
از اين گونه مرثيه ها در كتب تاريخى و حديث ، فراوان مى بينيد و آنها را مى توانيد در شرح احوال سيدالشهداء حمزه ، عثمان بن مظعون ، سعد بن معاذ، شماس بن عثمان بن شريد، وليد بن وليد بن مغيره ، ابوخراش هذلى ، اياس بن بكير ليثى ، عاتكه دختر زيد بن عمرو بن نفيل ، و ... بخوانيد. ⁽⁴²⁾
همچنين در كتاب الاصابه در شرح احوال جعفر بن ابيطالب ذى الجناحين ، ابى زيد طايى و ابى سنان بن حريث مخزومى ، اشهب بن رميله دارمى ، زينب بنت عوام ، عبدالله بن عبدالمدان حارثى و جمعى ديگر، بخشى از آن مرثيه ها آمده است . ⁽⁴³⁾ اندلسى در اين زمينه مرثيه هاى اصحاب و تابعين را آورده است كه غالب آنها بسيار حزن انگيز و تحريك كننده احساسات و توام با ستايش و تعريف و تمجيد از مرده است . ⁽⁴⁴⁾
هنگامى كه رسول خدا (ص ) رحلت فرمودند، صحابه با فضيلت او در مرثيه خوانى براى او با يكديگر رقابت مى كردند. بانوى بانوان جهان ، حضرت فاطمه (س ) چند بيت بسيار حزن انگيز و تكان دهنده سرود: